Om het water van de Zuiderzee buiten de deur te houden, legden mijn voorouders in de veertiende eeuw dijken aan. Ze maakten deze dijken van aarde. Veel stelden de dijken toen niet voor. Een paar flinke golven sloegen de aarde gemakkelijk weg. Bovendien legde iedere grondeigenaar zijn eigen stukje dijk aan.
In de vijftiende eeuw bedachten de Nederlanders iets beters: de palendijk. Aan de zeezijde van de aarden dijk legde men een pakket zeegras. Daarvóór plaatsten ze een rij palen: de palendijk. De palen beschermden de achterliggende dijk tegen de golven.
Het aanleggen van een palendijk kostte veel geld en grondeigenaren moesten hiervoor gaan samenwerken. De eerste palendijken in het Eemland kwamen pas toen er ook een dijkbestuur was. Voor de Bunschoter Veendijk (Oostdijk) werd er in 1533 een dijkbestuur opgericht. Bij de Veldendijk (Westdijk) duurde dat tot in 1603.
De palendijk was een mooie constructie, maar ook kwetsbaar. De golven klapten bij storm zwaar op de palendijk, waardoor er nog wel eens palen braken. Dat maakte een oorverdovend lawaai.
In de achttiende eeuw ontstonden er echt grote problemen. Eén voor één stortten de palendijken in. Dat kwam door een gemeen beestje: de paalworm. Die doorboorde het hout waardoor de palen braken.
Lange tijd is aangenomen dat de paalworm afkomstig was uit Oost-Azië en met VOC-schepen onbedoeld naar Nederland kwam. Latere onderzoeken hebben vastgesteld dat de paalworm destijds ook al in de Noordzee voorkwam. Het betekende al snel het einde van de palendijken. Er was niets tegen te doen!
 |
| de paalworm |
 |
| hout aangetast door de paalworm (foto F. Grotenhuis) |
De paalworm komt nog steeds in Nederland voor. Hij leeft in zout of zeer brak water en komt voor langs de Noordzeekust, de Waddenkust en in een deel van Zeeland. We moeten er nog steeds rekening mee houden als we iets van hout bouwen.
De reconstructie van de palendijk ligt in het Eemmeer. Door de Afsluitdijk is het water zoet geworden. We hebben hier daarom niets meer te vrezen van de paalworm.
De paalworm is geen worm. Het is een schelpdier, een soort mossel. De paalworm ziet eruit als een worm met aan zijn kop twee schelpen. Hiermee boort hij zich in de lengterichting van het hout. Als hij een noest of spijker tegenkomt, werkt hij zich er omheen.
De paalworm leeft van hout. Hij bezit enzymen die cellulose uit hout omzetten in glucose (een suiker) en gebruikt dat als voedsel. De paalworm is vuilwit van kleur en geleiachtig. Een paalworm wordt ongeveer 3 jaar oud, 6-8 mm dik en tussen de 20-60 cm lang.
In de 18e eeuw is de paalworm een tijdje bestudeerd om zijn boortechnieken. Engelse ingenieurs wilden een tunnel onder de rivier de Theems doorboren. Ze hebben de techniek van de paalworm gebruikt: eerst een stukje boren, dan de wanden bekleden en versterken en dan weer een stukje boren.
Dijkversterking met stenen, keien en basaltToen de palendijken rond 1730 instortten, gingen we de dijken versterken met stenen en keien. Dat was heel kostbaar, want er waren hier in de omgeving maar weinig grote zware stenen en keien voorhanden. Die moesten we van ver halen, helemaal uit Drenthe en zelfs uit Noorwegen. Duur of niet, we moesten wel!
Om de kosten zo laag mogelijk te houden, gebruikten we ook puin en oude grafzerken. Als je goed kijkt, kun je die hier nog langs de waterkant terugvinden.
Later gebruikten ze basalt uit de Duitse Eifel. Basalt is een harde steen en heel zwaar. Je kunt het goed als een puzzel in elkaar leggen. Een uitermate geschikte steen om de dijk steviger mee te maken! Tegenwoordig gebruiken ze veel betonbekleding. Minder mooi, maar het werkt goed!
Als je hier langs het water loopt, kun je bijna de hele geschiedenis naast elkaar vinden: keien, grafzerken en basalt. Alleen betonbekleding ontbreekt.
